Stereotypy

„Nic tak nie odciąga ludzi od prawdy, jak bezmyślne naśladowanie tego, co robią wszyscy”
– Lew Tołstoj

Czy zastanawialiście się Państwo jaki zachodzi związek pomiędzy stereotypami, fałszywymi poglądami i mitami a mądrością i szczęściem wynikającym z bezpiecznej jazdy opartej na rzetelnej wiedzy i umiejętnościach?

Jak wykaże poniższy materiał stereotypy są bardzo szkodliwym zjawiskiem. Jeżeli tak, to idąc drogą dedukcji i logicznego rozumowania będą nimi również wszelkie fałszywe poglądy i mity na przykład w związku z ruchem drogowym.

Zaliczyć do nich można mity dotyczące: ośrodków szkolenia, instruktorów, egzaminatorów, tzw. dobrych kierowców, kierowców zawodowych, kobiet za kierownicą, pasów bezpieczeństwa, radarów, sposobu korzystania z mechanizmów sterowania pojazdem, używania kierownicy, techniki jazdy,  systemów bezpieczeństwa, czy innych użytkowników dróg.

Stereotyp to nadmierne uogólnienie, generalizacja, schemat poznawczy, który przyjęty może być przez jednostkę w wyniku własnych obserwacji, przejmowania poglądów innych osób, wzorców przekazywanych przez społeczeństwo, może być także wynikiem procesów emocjonalnych jak przeniesienie agresji. Tworzenie stereotypów jest spontaniczną ludzką skłonnością, która ma na celu redukowanie nadmiaru informacji docierających ze świata. Takiemu upraszczaniu przekazu podlegają wszelkie ludzkie wyobrażenia o otaczających ich świecie, zarówno przyrody, jak i społeczeństwa.

Ma to związek między innymi z takimi sposobami porządkowania rzeczywistości, jak kategoryzacja, generalizacja, schemat poznawczy. Jeśli fałszywe, zbiorowe, niedostatecznie uzasadnione i uparcie żywione przekonanie na temat jakiegoś wycinka rzeczywistości odnosi się do wszystkich ludzi określonej grupy, wtedy nazywane jest stereotypem – schematem poznawczym. Zjawisko to często oparte jest na niepełnej wiedzy oraz fałszywych przekonaniach o świecie, utrwalone są przez tradycję i trudno podlegają zmianom, a w szczególności odrzuceniu.

Stereotypy mogą prowadzić do narastania uprzedzeń wobec danej grupy. Uprzedzenia mogą być negatywne lub pozytywne, lecz w europejskiej szkole badaczy przedmiotu przyjęło się traktować uprzedzenia jako zjawiska negatywne. W związku z tym mamy do czynienia z negatywną postawą, niechęcią lub dyskryminowaniem. W przypadkach ekstremalnych może ono prowadzić do ludobójstwa.

Stereotypy polegają na przypisywaniu tych samych cech, zwłaszcza negatywnych, całej grupie społecznej. Przekonania stereotypowe opierają się na założeniu homogeniczności (jednorodności) tych grup. Jak wykazują badania psychologiczne, im bardziej przedstawiciel stereotypizowanej grupy pasuje do stereotypu, tym bardziej jesteśmy skłonni ignorować jego cechy indywidualne.

Amerykańscy psychologowie przeprowadzili eksperyment, w którym przedstawili studentom fikcyjne akta sądowe i poprosili ich o wyrażenie opinii w sprawie wcześniejszego zwolnienia opisanych w tych aktach przestępców. Jeżeli dany przestępca pasował do stereotypu, na przykład Meksykanin dokonał napadu i kradzieży a Amerykanin pochodzenia brytyjskiego z klasy wyższej dokonał malwersacji finansowych, to studenci ignorowali inne, indywidualne cechy, na przykład dobre sprawowanie się w więzieniu. Psychologowie postawili wniosek, że jeżeli dana osoba zachowuje się zgodnie ze stereotypem, to zakładamy, że ten fakt wynika z jej wewnętrznych predyspozycji. Nie bierzemy pod uwagę innych okoliczności.

Z kolei zjawisko zagrożenia stereotypem jest zaburzeniem poznawczym, które u osób będących przedmiotem stereotypu zwiększa stres w trakcie czynności, które mogłyby ten stereotyp potwierdzić. Eksperymenty nad wpływem zagrożenia stereotypem na wyniki testów IQ demonstrują, że efekt ten może obniżać wyniki nawet o niemal 10 punktów.

Amerykańscy psychologowie postawili hipotezę mówiącą, że przedstawiciele stereotypizowanych grup odczuwają lęk przed podejmowaniem działań, które mogłyby potwierdzać stereotyp grupy. W przypadku Afroamerykanów istnieje stereotyp o ich niższych zdolnościach intelektualnych od Amerykanów pochodzenia europejskiego. Czarnoskórzy z obawy przed potwierdzeniem się tego stereotypu często rezygnują z edukacji, co poprzez mechanizm samospełniającej się przepowiedni sprawia, że Afroamerykanie stanowią grupę gorzej wykształconą. Jednocześnie wśród osób, które kontynuują edukację, zjawisko zagrożenia stereotypem stanowi czynnik paraliżujący i utrudniający osiąganie wysokich wyników szkolnych.

Psychologowie, aby sprawdzić powyższe tezy, przeprowadzili eksperyment, w którym mierzono zdolności poznawcze grupom biało- i czarnoskórych studentów. Jednocześnie połowie badanych powiedziano, że test ten ma na celu mierzenie ich zdolności, zaś drugiej połowie powiedziano, że badanie ma na celu dopracowanie testu od strony metodologicznej i nie wiąże się z oceną jakichkolwiek zdolności studentów.

Okazało się, że biali studenci osiągali takie same wyniki w obu grupach – ponieważ nie byli skrępowani obawami przed potwierdzeniem stereotypu. To samo dotyczy czarnoskórych studentów, którym powiedziano, że test nie bada ich zdolności: ich wyniki wprawdzie nie były takie same, jak u osób pochodzenia europejskiego, ale dobrze odzwierciedlały wyniki testów SAT.

Zgodnie z przypuszczeniami psychologów okazało się, że grupa czarnoskórych, którym powiedziano, że zostaną poddani badaniu zdolności, osiągnęła wyniki znacząco niższe od pozostałych. Jest to spowodowane negatywnym wpływem obawy przed potwierdzeniem się stereotypu. Na podstawie kolejnych eksperymentów stwierdzono, że im podczas badania bardziej zwracano uwagę na rasę, tym większy wprowadzono lęk i tym gorsze otrzymywano wyniki.

Jak wykazują niektóre badania psychologiczne, wpływ stereotypowych przekonań na postrzeganie danych osób zmniejsza się wraz z osobistą znajomością tych osób. Oznacza to, że im dłużej znamy jakiegoś przedstawiciela grupy dotkniętej stereotypem, tym bardziej zwracamy uwagę na jego cechy indywidualne zmniejszając znaczenie przekonań stereotypowych. Amerykańscy psychologowie przeprowadzili badanie, w którym przeanalizowali zachowania personelu pewnego szpitala psychiatrycznego względem białych i czarnych pacjentów. Z dokumentacji medycznej wynikało, że biali i czarni pacjenci wykazywali ten sam stopień agresywności, pomimo to Murzyni spotykali się z o wiele ostrzejszymi reakcjami personelu – na przykład częściej podawano im zastrzyki uspokajające i zakładano kaftan bezpieczeństwa. Te statystyki dotyczyły jednak nowych pacjentów, których personel szpitala nie znał. Po pewnym czasie, pod wpływem znajomości z pacjentem, różnice w traktowaniu pacjentów zmniejszały się. Psychologowie postawili wniosek, że brak informacji o danym pacjencie był kompensowany przez stereotypowe przekonanie o agresywności Murzynów. Gdy jednak personel zaznajomił się z pacjentem, poznawał jego indywidualne, niezgodne ze stereotypem cechy ograniczając znaczenie i wpływ stereotypu.

Podobne wyniki uzyskano w badaniach nad homofobią, które wykazują ścisłą korelację między osobistą znajomością lesbijki lub geja, a niskimi wynikami na skali homofobii. Przeczą temu z kolei empiryczne badania naukowe dowodzące, że wiele stereotypów jest zgodnych z prawdą.

Źródło: Wikipedia

Zatem stereotypy są wyraźnie kojarzone ze zjawiskiem negatywnym, wprowadzającym nie tylko jednostki, ale i całe grupy społeczne w błąd. Są zjawiskiem szkodliwym, ograniczającym motywację i prawidłowy rozwój, niszczącym relacje międzyludzkie w poszczególnych grupach społecznych, w społeczeństwie całego narodu i społecznościach międzynarodowych, co prowadzi do uprzedzeń, homofonii, mizantropii oraz nienawiści na tle rasowym i wyznaniowym – te z kolei do wojen i ludobójstwa.

„Kto nie zna prawdy, ten jest tylko głupcem.
Ale kto ją zna i nazywa kłamstwem, ten jest zbrodniarzem”
– Eugen Bertold Friedrich Brecht

Za szkodliwe i  niebezpieczne należy uznać nie tylko stereotypy. Są nimi wszelkie błędne wyobrażenia, poglądy i mity na temat ruchu drogowego w szerokim pojęciu. Skoro tak, przyjrzyjmy się teraz zaskakującej walce na ringu w postaci ruchu drogowego. W lewym narożniku: zasiedziali, wszechobecni, pewni siebie panowie Fałszywy Pogląd i Mit! W prawym narożniku: przez niewielu dostrzegana, rzadko poszukiwana i niedoceniana, skromna pani Prawda!

Zapraszam do zakładki „Mity i fakty”.